دانشکده علوم اجتماعی

آزمایشگاه علوم اجتماعی محاسباتی

آزمایشگاه علوم اجتماعی محاسباتی یک مرکز پژوهشی-آموزشی دانشگاهی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران است که با هدف فهم عمیق و نظام‌مند پدیده‌های اجتماعی و تغییرات فرهنگی-اجتماعی در ایران و جهان تأسیس شده است.آزمایشگاه علوم اجتماعی محاسباتی، از نظر ابزار و روش، با آزمایشگاه‌های CSS کلاسیک هم‌راستا است؛ از یادگیری ماشین، تحلیل شبکه و بصری‌سازی داده استفاده می‌کند. اما تفاوت بنیادین آن در نقطة عزیمت نظری است. در این آزمایشگاه نظریه‌های جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی و مطالعات فرهنگی، نقش راهنما در طراحی پرسش‌ها دارند؛ و داده‌ها به‌عنوان واسطه‌ای برای مشاهده الگوهای فرهنگی پیچیده به کار می‌روند، نه صرفاً متغیرهایی برای مدل‌سازی.

همچنین، توجه ویژه به نقش الگوریتم‌ها، پلتفرم‌ها و نرم‌افزارها در شکل‌دهی فرهنگ، آزمایشگاه را از بسیاری از نمونه‌های CSS متمایز می‌کند. این رویکرد امکان تحلیل هم‌زمان «کنش انسانی» و «منطق فنی» را فراهم می‌آورد؛ امری که در بسیاری از آزمایشگاه‌های موجود یا نادیده گرفته می‌شود یا به حاشیه می‌رود. از منظر ترکیب تیم و تخصص‌ها نیز تفاوت معناداری دیده می‌شود. اغلب آزمایشگاه‌های بین‌المللی مورد بررسی، یا به‌طور غالب توسط متخصصان علوم داده و آمار هدایت می‌شوند (مانند ETH Zurich یا Purdue)، یا ذیل دانشکده‌های سیاست‌گذاری و حکمرانی قرار دارند (مانند Exeter و Sydney). در این آزمایشگاه، بر خلاف الگوی غالب، علوم اجتماعی و تحلیل نظری نقش محوری دارد و تخصص‌های فنی در خدمت صورت‌بندی پرسش‌های اجتماعی و فرهنگی قرار می‌گیرند، نه بالعکس.

در مجموع، آزمایشگاه نه تکرار یک CSS کلاسیک و نه صرفاً یک آزمایشگاه علوم انسانی دیجیتال است. این آزمایشگاه در تقاطع داده، نظریه اجتماعی و تحلیل فرهنگی قرار می‌گیرد و خلائی را پر می‌کند که در فضای بین‌المللی نیز تنها توسط تعداد محدودی از مراکز پوشش داده شده است. این موقعیت، مبتنی بر نظریه‌های اجتماعی می‌تواند آزمایشگاه را به یک مرجع معتبر در مطالعة پدیده‌های اجتماعی معاصر، به‌ویژه با توجه به بوم ایران، تبدیل کند.

آزمایشگاه علوم اجتماعی محاسباتی همچنین به عنوان یکی از اهداف اصلی خود بر پرورش پژوهشگران جوان و ارتقاء ظرفیت علمی کشور تمرکز دارد و با ایجاد فضایی برای همکاری بین رشته‌ای میان جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی، ارتباطات، جمعیت‌شناسی، روانشناسی، علوم داده و فناوری‌های محاسباتی، به تولید دانش کاربردی و نظری کمک می‌کند.

چشم‌انداز ما تبدیل آزمایشگاه به مرکزی پیشرو در حوزه تحلیل اجتماعی و فرهنگی ایران است؛ جایی که پژوهشگران بتوانند پرسش‌های نوآورانه مطرح کنند، داده‌های واقعی را از منظری جامعه‌شناسانه تحلیل کنند و نتایجی ارائه دهند که هم برای جامعه علمی و هم برای سیاست‌گذاری اجتماعی و فرهنگی کشور کاربرد داشته باشد. با ایجاد این آزمایشگاه، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران قصد دارد مرزهای دانش بین‌رشته‌ای و کاربردی را گسترش دهد، زمینه‌ای فراهم کند که پژوهشگران بتوانند با نگاه تحلیلی و انسانی، تحولات اجتماعی و فرهنگی ایران را درک و تفسیر کنند و روش‌ها و ابزارهایی را توسعه دهد که پژوهشگران، طراحان و تصمیم‌گیران را در مواجهه با مقیاس‌های بزرگ داده و شناخت پدیده‌های اجتماعی پیچیدة امروز یاری دهند. این آزمایشگاه محلی برای پژوهش، آموزش و نوآوری خواهد بود و به عنوان نقطة اتکایی برای تحقیقات جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی در کشور عمل خواهد کرد.

لازمه رسیدن به این چشم‌انداز آموزش گام به گام مفاهیم و به کاربردن شیوه‌های عملی و کاربردی برای آشنایی دانشجویان با ابزارها و روش‌های جدید است. این هدف نیز با همکاری و تبادلات علمی میان مراکز آموزشی ممکن می‌شود. از این رو مأموریت آزمایشگاه در دو شاخه اصلی آموزش و پژوهش تعریف شده است. کمک به اجرای پژوهش‌های خرد و کلان حوزه انسانی و اجتماعی، ایجاد فضا و ابزارهای مناسب برای توانمند‌سازی دانشجویان علوم اجتماعی به انجام پایان‌‌نامه‌های دانشجویی در حوزه علوم اجتماعی محاسباتی، کمک به سیاست‌گذاری‌های اجتماعی در ابعاد کلان، همچنین بهینه‌سازی مدل‌های پردازشی از اهدافی هستند که در بخش پژوهشی آزمایشگاه پیگیری می‌شوند. تأسیس و فعالیت این آزمایشگاه در همکاری با دیگر آزمایش‌گاه‌های داخلی و بین‌المللی، همچنین نهادهای سیاست‌گذار ملی، گامی‌ست در جهت حل بحران‌های اجتماعی که در زیست مدرن انسان ابعادی تکنولوژیک و فرهنگی یافته‌اند.

اهداف کلان آزمایشگاه به اختصار در ادامه آورده شده است و در بخش‌های بعد با جزئیات بیشتر به آنها پرداخته شده است.

• تولید علم: انتشار مقالات پیشرو مبتنی بر پژوهش‌های داده محور، در مجلات معتبر داخلی و بین‌المللی.
• بومی‌سازی ابزارها: توسعه الگوریتم‌های پردازش زبان طبیعی (NLP) مختص زبان فارسی برای تحلیل افکار عمومی.
• تربیت نیروی متخصص:  برگزاری دوره‌های آموزشی پروژه‌محور مبتنی بر بحران‌های و پیچیدگی‌های شرایط اجتماعی.
  • حل مسائل ملی: همکاری با نهادهای سیاست‌گذار برای تحلیل چالش‌هایی نظیر سرمایه اجتماعی، مدیریت بحران و رفاه عمومی