نشست علمی - تخصصی «مدل‌سازی و پیش‌بینی در سیستم‌های پیچیده اجتماعی» با حضور، اساتید، دانشجویان و پژوهشگران در روز سه‌شنبه ۲۶ خردادماه ۱۴۰۵ در تالار گفتگوی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در قالب دو پنل تخصصی و با مشارکت اساتیدی از دانشکده‌های علوم اجتماعی و مدیریت دانشگاه تهران، دانشکده کامپیوتر دانشگاه همدان و دانشگاه سوری انگلستان برگزار شد.

پنل اول: پیچیدگی و پیش‌بینی‌پذیری؛ از تئوری تا ابزارهای محاسباتی

در ابتدای نشست، دکتر غلامرضا غفاری، رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و دبیر علمی پنل نخست، به بررسی تحولات معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی در واکاوی پدیده‌های اجتماعی و نظریه پیچیدگی پرداخت. وی تصریح کرد که جهان امروز تفاوت بنیادینی با گذشته دارد و واقعیت‌های اجتماعی از چنان پیچیدگی برخوردارند که تحلیل تک‌بعدی آن‌ها دیگر ناکافی است. استاد جامعه‌­شناسی دانشگاه تهران با مروری بر پیدایش نظریه‌های فاجعه، آشوب و پیچیدگی در دهه‌های پایانی قرن بیستم، مفاهیمی همچون «نوپدیدی» را تشریح کرد. وی با اشاره به اینکه جامعه نظامی پویا، پیش‌رونده و دائم در حال ریسک و تطبیق است، تأکید کرد که برای فهم دقیق این ساختارها، استفاده از ابزارهای محاسباتی نوین و روش‌های بین‌رشته‌ای ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

سپس، دکتر نصیبه اسمعیلی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، ضمن ارزیابی جایگاه علوم اجتماعی محاسباتی، به مقایسه دو رویکرد پیشرو یعنی یادگیری ماشین (رویکرد داده‌محور) و مدل‌سازی عامل‌بنیان (رویکرد نظریه‌محور) پرداخت. دکتر اسمعیلی تبیین کرد که برخلاف یادگیری ماشین که مبتنی بر توابع ریاضی و شبیه‌سازی الگوهای گذشته برای پیش‌بینی آینده است، مدل‌سازی عامل‌بنیان رویکردی از پایین به بالا دارد. در این مدل، رفتارهای کلان از طریق کنشِ عامل‌ها در سطح خرد، تعامل آن‌ها با یکدیگر و تأثیرپذیری متقابل‌شان از یکدیگر و محیط کلان شکل می‌گیرند. وی با اشاره به تحقیقات خود در حوزه باروری، چگونگی تعامل عامل‌ها در سطح خرد و بازخوردگیری از عوامل کلان (مانند سیاست‌های دولتی) برای خلق پیامدهای نوظهور در جامعه در سطح کلان را تشریح نمود. وی در پایان بر لزوم توسعه مدل‌های ترکیبی که در آن‌ها عامل‌ها به الگوریتم‌های یادگیری ماشین مجهز می‌شوند، تأکید نمود.

در بخش سوم از پنل نخست، دکتر محمدرضا تقی­زاده یزدی، سه پارادایم اصلی شبیه ­سازی را مورد واکاوی قرار داد. عضو هیئت علمی دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران توضیح داد که در شرایطی که روش های سنتی ریاضی و تحلیلی به دلیل عدم قطعیت بالا پاسخگو نیستند، شبیه­ سازی به عنوان کارآمدترین راهکار جایگزین مطرح می­شود. در این چارچوب، سه رویکرد اصلی شامل شبیه ­سازی گسسته پیشامد، مدل­سازی عامل‌بنیان و پویایی­ شناسی سیستم‌ها معرفی شدند که به ترتیب برای تحلیل در سطوح فرآیندی، بررسی رفتار عامل­های مستقل، و تدوین سیاست­های کلان مدیریتی مناسب تشخیص داده شدند. علاوه بر این، مفاهیم پیشرفته‌ای نظیر بهینه‌سازی مبتنی بر شبیه‌سازی و نیز نرم افزار قدرتمند AnyLogic با  قابلیت پیاده ­سازی چند مدل شبیه­ سازی به صورت همزمان معرفی شد.

پنل دوم: از معنا تا ضرورت؛ تلاقی جامعه، داده و هوشمندی

دکتر عبدالحسین کلانتری، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و دبیر علمی پنل دوم، موضوع «آیا جامعه محاسبه‌پذیر است؟ امکان‌ها و مرزهای داده‌کاوی در فهم پیچیدگی‌های اجتماعی» را مطرح کرد. استاد جامعه ­شناسی دانشگاه تهران به تبیین فرصت‌ها و محدودیت‌های جدی استفاده از تحلیل‌های کلان‌داده در کشف الگوهای اجتماعی پرداخت و تأکید کرد که اگرچه داده‌کاوی می‌تواند روندهای کلان کنش‌های انسانی را به تصویر بکشد، اما همواره مرزهای معنایی و تفسیری عمیقی وجود دارند که نیازمند نظریه‌های غنی جامعه‌شناختی برای فهم و تحلیل نهایی هستند.

در ادامه این پنل، دکتر مهتاب میرمحسنی، دانشیار کامپیوتر دانشگاه سوری لندن، با تکیه بر دانش خود در حوزه ریاضیات محاسباتی و مدل‌سازی سیستم‌های هوشمند، نشان داد که چگونه می‌توان ابعاد فنی مدل‌های ریاضی را با ویژگی‌های پویای شبکه‌های اجتماعی پیوند داد. وی بر این باور بود که ادغام ساختارهای ریاضی پیشرفته با داده‌های پویای انسانی می‌تواند به فهم عمیق‌تر از رفتار شبکه‌ای و پدیده‌های جمعی منجر شود.

سپس، دکتر سیدمهدی اعتمادی‌فرد، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، مباحث این پنل را با سخنرانی پیرامون «مدل‌سازی معنا و کشف ضرورت در سیستم‌های پیچیده اجتماعی» تکمیل کرد. وی با نگاهی پدیدارشناختی به کنش‌های انسانی، خاطرنشان کرد که کنش‌های جمعی صرفاً بر اساس معادلات ریاضی خطی حرکت نمی‌کنند، بلکه لایه‌ای از معنا، نیت‌مندی و ضرورت تاریخی بر آن‌ها حاکم است. به باور وی، تلفیق این لایه‌های تفسیری با مدل‌های محاسباتی می‌تواند کارآمدی پیش‌بینی‌ها را به حداکثر برساند و از فروکاستن جامعه به اعداد صِرف جلوگیری کند.

بخش پایانی و جمع‌بندی

این نشست علمی با بخش پرسش و پاسخ میان اساتید، پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی خاتمه یافت. دستاورد برجسته این نشست، اثبات این فرضیه بود که فهم سیستم‌های پیچیده اجتماعی در دنیای پرمخاطره امروز، بیش از هر چیز نیازمند تعامل نزدیک، تنگاتنگ و مستمر میان دانشمندان علوم اجتماعی، مدیریت، کامپیوتر و ریاضیات محاسباتی است. دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با برگزاری این رویدادها، توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و بومی‌سازی ابزارهای نوین محاسباتی را دنبال می­کند.

گزارش تصویری